O OPIECE LOGOPEDYCZNEJ OD CHWILI POCZĘCIA, CZYLI JAK ROZWIJAĆ MOWĘ DZIECKA?

Obecnie coraz częściej mówi się o opiece logopedycznej już w okresie prenatalnym, to znaczy od chwili poczęcia. Dlaczego ten okres w życiu człowieka jest taki ważny? Otóż wszyscy pragniemy, aby nasze dzieci rodziły się zdrowe i zdolne. Nie zawsze jednak pamiętamy, że dziecko powinno być oczekiwane i kochane przez rodziców już w chwili poczęcia, a nie dopiero po jego narodzinach. Powinna powstać silna więź emocjonalna łącząca rodziców z poczętym dzieckiem. Ponadto w tym okresie kształtują się i rozwijają wszystkie organy naszego dziecka. Na ten rozwój , oprócz czynników genetycznych, duży wpływ ma tryb życia matki w czasie ciąży (odpowiednio dobrana dieta, unikanie nadmiernego stresu, całkowita rezygnacja z papierosów i alkoholu). Zróbmy więc wszystko, aby ten okres życia naszego dziecka przebiegał harmonijnie i bez zakłóceń. Dostarczymy mu w ten sposób najlepszych szans życiowych, również i tych związanych z rozwojem mowy.

Będąc jeszcze w łonie matki, dziecko poprzez takie czynności jak połykanie wód płodowych czy też ssanie kciuka, przygotowuje się do mówienia doskonaląc narządy oddechowe, fonacyjne i artykulacyjne. W okresie prenatalnym dość intensywnie rozwija się również organ słuchu, odpowiedzialny za prawidłowy odbiór dźwięków. Już wtedy dziecko jest zdolne do odbioru bodźców akustycznych, a szczególnie dobrze słyszy i rozpoznaje głos matki i uderzenia jej serca. W tym czasie kształtuje się też najważniejszy organ odpowiedzialny za nadawanie i rozumienie mowy, czyli mózg i drogi nerwowe.

Prawidłowy rozwój płodu zwykle kończy się urodzeniem zdrowego noworodka, który jest w stanie samodzielnie funkcjonować: spać, przyjmować pokarm, reagować na bodźce. Taki noworodek demonstrujący cały szereg odruchów (ssania, połykania, wysuwania języka, kąsania i żucia) nadal usprawnia aparat mowy. Około 5-6 miesiąca życia wprowadzamy nowy sposób karmienia - wprowadzamy pokarmy stałe. Powoli zanika odruch ssania, który zastępowany jest przez ruch żucia. Jedzenie z łyżeczki, a potem kąsanie, odgryzanie i żucie kawałków pożywienia usprawnia motorykę żuchwy, warg i języka. Ważne: nie przedłużajmy zbytnio karmienia butelką i używania smoczków (przetrwały odruch ssania zagraża seplenieniem międzyzębowym). Nie bójmy się też podawać pokarmów stałych, nie powinniśmy wszystkiego miksować, dziecko powinno gryźć (zapobiega to wadom zgryzu). Rosnące niemowlę wzoruje swoje zachowanie na dorosłych. Ich zadaniem jest nieustanne pobudzanie go do poznawania świata i zachęcanie do podejmowania czynności wokalnych - począwszy od głużenia i gaworzenia przechodząc do pierwszych wyrazów i zdań.

Największy rozwój mowy przypada na okres przedszkolny (3-6 lat). To wtedy dziecko najintensywniej doskonali mowę w aspekcie fonetycznym, gramatycznym i składniowym. Znacząco też wzrasta liczba słów, którymi się posługuje. Co robić, aby pomóc dziecku w tym okresie? Przede wszystkim Twoja mowa musi być należytym wzorcem do naśladowania. W rozmowach nie naśladuj dziecięcej wymowy, unikaj tzw. ,,spieszczania’’. Mów wyraźnie, przestrzegaj wszelkich obowiązujących norm dotyczących poprawnej wymowy. Zwracaj uwagę na tempo mówienia, ucz właściwego posługiwania się melodią, akcentem i rytmem wypowiedzi. Nigdy też ustawicznie nie wytykaj i nie poprawiaj błędów, które jeszcze mieszczą się w granicach normy rozwojowej. Cały czas motywuj, zachęcaj i stwarzaj sytuacje do mówienia. To może być na spacerze, podczas zabawy, rysowania, wspólnego oglądania bajek, książeczek. Czytaj lub opowiadaj bajki, śpiewaj piosenki (zwłaszcza te ortofoniczne). Recytuj rymowanki, wyliczanki, wierszyki mnemotechniczne (np. Murzynek Bambo).Układaj i opowiadaj historyjki obrazkowe. Stosuj zabawy z elementami dramy, zabawy paluszkowe, wierszyki do rysowania.

Dziecko rozpoczynające naukę szkolną – teoretycznie - powinno poprawnie mówić. Wiemy jednak z praktyki, że tak nie jest. W okresie wczesnoszkolnym wprowadza się już dziecko w świat liter i cyfr. Bazując na grach i zabawach logopedycznych utrwalamy poprawną wymowę, doskonalimy słuch fonemowy, doskonalimy spostrzegawczość i pamięć. Duży nacisk kładziemy na rozwój logicznego myślenia, gdyż mowa nierozerwalnie łączy się z myśleniem. Zachęcamy więc do samodzielnego czytania, rozwiązywania rebusów, krzyżówek i łamigłówek. Otaczamy nasze dziecko troską, angażujemy się i ściśle współpracujemy z logopedą. Motywujemy i nagradzamy wszystkie osiągnięcia.

Podsumowując: dziecko uczy się mówienia w kontaktach społecznych, z innymi mówiącymi ludźmi. Zadaniem rodziców, nauczycieli i logopedów jest stymulowanie rozwoju mowy i języka. Wszelkie niedopatrzenia i zaniedbania z naszej strony mogą spowodować opóźnienie rozwoju mowy lub jej zaburzenie.

Lucyna Kurtyka

Dlaczego moje dziecko źle mówi? czyli o wadach wymowy.

Nie tak dawno witaliśmy nowy rok szkolny, a próg naszej szkoły przekroczyła całkiem spora gromadka pierwszoklasistów. Teraz rodzice pierwszaków bacznie przyglądają się swoim pociechom i w skrytości porównują je z rówieśnikami. To całkiem naturalne zjawisko, bowiem każdy z rodziców chce dla swojego dziecka jak najlepiej. Faktem jest, że dziecko rozpoczynające naukę powinno poprawnie mówić. Prawidłowa wymowa głosek jest gwarantem osiągania sukcesów w szkole, gdyż mówienie przekłada się na czytanie i pisanie, a długo utrzymująca się wada wymowy jest częstą przyczyną dysleksji. Wspomnę też o aspekcie psychologicznym w relacjach komunikacyjnych. Mowa jako akt w procesie porozumiewania się słownego odgrywa ważną rolę w życiu społecznym. Zdarza się, że uczeń źle mówiący, mimo posiadanej wiedzy, niechętnie zabiera głos na forum klasy. Zamiast zdobywać sukcesy - blokuje się i podświadomie wycofuje. Tak więc, w tych pierwszych dniach pobytu w szkole, obok spraw organizacyjnych i radzenia sobie z emocjami powinna też pojawić się troska o mówienie. I jeżeli w klasie, koledzy i koleżanki Waszego dziecka już pięknie mówią, a Państwa pociecha nadal mówi źle, to pewno nasuwa się pytanie: dlaczego?

Otóż – Drodzy Rodzice – musicie wiedzieć, że mowa nie jest umiejętnością wrodzoną. Człowiek rodzi się z pewnymi, genetycznie uwarunkowanymi, predyspozycjami do mówienia, ale musi je rozwijać w ciągu swego życia osobniczego w kontaktach z mówiącymi ludźmi. Zatem rozwój mowy Waszego dziecka zależy nie tylko od wrodzonych właściwości organizmu, ale także od warunków społecznych, kontaktu ze środowiskiem, z innymi ludźmi. Logopedzi podają, że w procesie rozwoju mowy istotną rolę spełniają trzy grupy czynników: biologiczne (np. budowa anatomiczna narządów mowy, słuch, ośrodkowy układ nerwowy ), psychologiczne i społeczne. Każda z nich pełni w równym stopniu ważną funkcję i żadnej nie można pominąć czy też zlekceważyć. Mowa bardzo ściśle, wręcz nierozerwalnie łączy się z myśleniem. Jeżeli prawidłowo przebiega proces rozwoju mowy to prawidłowo również przebiega proces myślenia. Pamiętajmy, że myślenie małego dziecka ma charakter konkretno – obrazowy, myślenie abstrakcyjne pojawia się około siódmego roku życia. Kształtowanie się mowy dziecka ma też ścisły związek z jego rozwojem społeczno - emocjonalnym. Częste kontakty werbalne z otoczeniem przyspieszają ten rozwój poprzez: doskonalenie wymowy, bogacenie słownictwa, naukę prawidłowego stosowania form gramatycznych, właściwe posługiwanie się melodią, akcentem i rytmem wypowiedzi. Jednocześnie logopedzi zauważyli, że w przypadku jakichkolwiek zaniedbań środowiskowych, bądź przy braku należytych wzorców do naśladowania następuje opóźnienie rozwoju mowy dziecka lub jej zaburzenie.

W literaturze logopedycznej spotykamy wiele klasyfikacji zaburzeń mowy, jednakże podawanie ich tutaj nie miałoby najmniejszego sensu ( bardziej zainteresowanych odsyłam do odpowiednich źródeł np. E. M. Minczakiewicz: ,,Mowa- Rozwój- Zaburzenia- Terapia’’). Faktem jest, że u dzieci w wieku szkolnym najczęściej spotykaną wadą wymowy jest dyslalia. Pojęciem dyslalia określamy cały szereg nieprawidłowości w mówieniu takich jak: seplenienie (nieprawidłowa wymowa głosek dentalizowanych tj. szeregu szumiącego, syczącego i ciszącego) rotacyzm (nieprawidłowa wymowa głoski/r/) mowa bezdźwięczna (nieumiejętność realizowania głosek dźwięcznych) kappacyzm i gammacyzm (nieprawidłowa wymowa głosek tylojęzykowych /k/ /g/) rynolalia (nosowanie) palatolalia (mowa podniebienna) Ponadto możemy spotkać się z takimi zaburzeniami jak: patologiczna niepłynność w mówieniu (jąkanie lub giełkot), mutyzm (dziecko odzywa się tylko do wybranych osób lub milknie całkowicie - mutyzm wybiórczy lub całkowity), afazja/dysfazja (zaburzenia wynikające z patologii mózgowej), anartria/dysartria (zaburzenia wynikające z uszkodzenia struktur ośrodkowego układu nerwowego).

Po tych wszystkich rozważaniach nasuwa się kolejne pytanie: ,, Jak w takim razie zapobiegać wadom wymowy, jak dbać o prawidłowy rozwój mowy mojego dziecka?‘’ Ale o tym w następnym artykule!

Lucyna Kurtyka

LOGOPEDA W SZKOLE

JAK RODZICE MOGĄ POMÓC DZIECKU USUNĄĆ WADĘ WYMOWY?

Obecnie zauważa się tendencję do zatrudniania w szkołach logopedów. W wielu szkołach coraz częściej otacza się opieką logopedyczną uczniów, którzy mają problemy z mówieniem i potrzebują stałego, systematycznego kontaktu z logopedą. Musimy mieć jednak świadomość, że terapia logopedyczna jest tylko wtedy skuteczna, jeśli jest prowadzona w ścisłej współpracy z rodzicami dziecka. Inaczej mówiąc , terapia logopedyczna to taka triada, w której biorą udział: dziecko, logopeda i rodzice.

• Dlaczego to jest ważne?

Wady wymowy występują u prawie połowy dzieci rozpoczynających naukę w zerówce i pierwszej klasie. Prawidłowe mówienie jest istotnym elementem funkcjonowania człowieka. Aby dziecko mogło uczyć się bez większych trudności, rozwijać swoje zainteresowania, nawiązywać kontakty z rówieśnikami i dorosłymi, musi poprawnie mówić. Rezultaty terapii logopedycznej to poprawna realizacja wszystkich głosek, wyrazistość mowy potocznej, rozumienie mowy, odpowiednie tempo mówienia, bogate słownictwo, umiejętność formułowania wypowiedzi spójnych logicznie i poprawnych pod względem gramatycznym.

DIAGNOZA LOGOPEDYCZNA W SZKOLE

Dla logopedy pierwszym i jednym z najważniejszych kroków w pracy z dzieckiem jest diagnoza logopedyczna. Służy ona ocenie prawidłowego rozwoju mowy. Podczas takiego badania logopeda stwierdza, czy u dziecka występuje wada wymowy, jakiego rodzaju jest to zaburzenie, w jakim kierunku powinna pójść terapia, a także czy konieczne są dodatkowe badania specjalistyczne (neurologiczne, psychologiczne, laryngologiczne…).

• Dlaczego to jest ważne ?

Dla zainteresowanych rodziców podczas pierwszego spotkania logopeda przedstawia wyniki diagnozy logopedycznej, wyjaśnia jakie zaburzenia mowy występują u dziecka, dlaczego mowa dziecka jest niewyraźna i nakreśla plan terapii. Następnie omawiane są zasady współpracy, czyli poinformowanie rodziców co należy robić, aby jak najszybciej usunąć wadę wymowy. Kierując dziecko na dodatkowe badania specjalistyczne logopeda bierze pod uwagę niepokojące objawy wskazujące na konieczność leczenia ( np. wada zgryzu, przyrośnięte wędzidełko podjęzykowe, podejrzenie o niedosłuch…).

PIERWSZE SPOTKANIE Z LOGOPEDĄ

Podczas takiego pierwszego spotkania logopeda przeprowadza z rodzicami wywiad dotyczący dotychczasowego rozwoju dziecka. Zapyta o przebieg ciąży i porodu, o rozwój ruchowy ( siadanie, pierwsze kroki…) i o rozwój mowy (głużenie, gaworzenie, pierwsze słowa…). Ponadto zapyta o sposób karmienia dziecka, czy prawidłowo gryzie i żuje pokarmy, jak długo był używany smoczek… Będzie się interesował przebytymi chorobami i stanem zdrowia oraz wynikami badań specjalistycznych. Istotne mogą być również informacje dotyczące zachowania dziecka, wyników w nauce i ewentualne dane o przebiegu dotychczasowej terapii, jeżeli dziecko w takiej już uczestniczyło np. w przedszkolu.

• Dlaczego to jest ważne?

Wiedza na temat rozwoju i funkcjonowania dziecka oraz jego stanu zdrowia pozwala lepiej zrozumieć przyczyny zaburzeń mowy i prowadzić skuteczną terapię. Logopeda może też wskazać, co należałoby zmienić w codziennym życiu dziecka, aby wyeliminowanie wady nastąpiło jak najszybciej. Informacje o przebiegu dotychczasowej terapii pomogą planować dalsze działania, logopeda będzie się odwoływał do tego, co dziecko już potrafi.

ZESZYT DO TERAPII LOGOPEDYCZNEJ. POWTARZANIE MATERIAŁU

Logopeda prosi, aby dzieci uczestniczące w terapii nosiły na zajęcia zeszyt.

• Dlaczego to jest ważne ?

Terapeuta wpisuje / wkleja / do zeszytu ćwiczenia, które dziecko umie już wykonać i które powinny być powtarzane codziennie w domu, aż do następnego spotkania. Takie postępowanie umożliwia wprowadzanie nowych ćwiczeń i przyspiesza zakończenie terapii. Pamiętajmy, jeżeli naprawdę chcemy pomóc naszemu dziecku, musimy z nim ćwiczyć. Logopeda nie przepisze nam żadnego, cudownego ,,złotego środka ‘’ na poprawę wymowy głosek, niestety wszystko musi być przez nas wypracowane. Zajęcia w szkole odbywają się tylko raz w tygodniu. Warto więc zlecone ćwiczenia powtarzać jak najczęściej, nawet jeśli nasuwa się nam pytanie : dlaczego moje dziecko ma w nieskończoność powtarzać to samo ćwiczenie ? Musimy bowiem mieć świadomość, że nie wystarczy pokazać dziecku jak ma prawidłowo wymawiać głoski, jak układać język i wargi. Chodzi o to, aby na tyle utrwalić nowe umiejętności, aby dziecko wykorzystywało je w życiu codziennym, a nie tylko pod naszą kontrolą. Nabyte umiejętności muszą się zautomatyzować w mowie potocznej. Podstawowa zasada wykonywania ćwiczeń to : krótko, ale często. Taki sposób pracy przynosi najlepsze efekty. Kiedy dziecko jest wdrożone do codziennych ćwiczeń, rodzice nie mają problemów z egzekwowaniem obowiązku powtarzania. Jeśli natomiast pracują sporadycznie, może pojawić się problem z motywacją. Warto wyznaczyć stałą porę do wykonywania ćwiczeń i konsekwentnie jej przestrzegać. Pracując z dzieckiem dostarczamy mu poprawnych wzorców wymowy.

CZĘSTE KONTAKTY Z LOGOPEDĄ. MOTYWACJA DO ĆWICZEŃ

Logopeda zazwyczaj zachęca rodziców do tego, aby się z nim kontaktowali. Pracując z dzieckiem często chwali i nagradza je, nawet za małe sukcesy w nauce mówienia.

• Dlaczego to jest ważne ?

Terapia logopedyczna może być dla dziecka dużym trudem, a podjęcie jej jest dużym wyzwaniem dla małego człowieka. Dlatego zauważajmy i doceniajmy wysiłki naszej pociechy. Każda nagroda – słowna pochwała, czuły gest, uśmiech wyrażający aprobatę – ma ogromne znaczenie dla naszego dziecka, zachęca je do dalszego wysiłku i pracy. Nie bójmy się też kontaktów z logopedą. Tylko pełne porozumienie oraz stały kontakt przynoszą pożądane rezultaty. Dziecko nie zawsze potrafi przekazać nam istotę problemu, trudno mu nazwać trudności na jakie napotyka. Czasem warto umówić się na indywidualną konsultację i poprosić o pomoc.

PODSUMOWANIE

Nauka prawidłowej wymowy wymaga od nas nie lada wysiłku i zdyscyplinowania. Prawidłowe mówienie zależy od wielu czynników i składa się na nie wiele elementów, które muszą być kontrolowane i ćwiczone podczas zajęć, a utrwalane w domu. Na ostateczny rezultat, czyli wyeliminowanie wady wymowy, trzeba czasami długo poczekać.

Lucyna Kurtyka